|
-krm brst
brqfnvI bsqIvfdIaF nUM Bfrq `coN kwZx leI Bfrq ivc vsdIaF anykF kOmIaqF dI jnqf ny sFJy sMGrsL lVy. iswty vjoN vwK vwK kOmIaqF ivckfr afpsI sFJ pYdf hoeI aqy iek lMby dOr dy sFJy GolF ivcoN AuhnF aMdr iek dysL (Bfrq) aMdr rl ky rihx dI Bfvnf vI jfgI. Bfrq kdy vI iek kOmI irafsq nhIN bx sikaf aqy kOm dy asUlF, isDFqF anusfr awj vI nhIN hY, pRMqU sfmrfj ivroDI kOmI mukqI lihr ivc BfrqI kOm df iek DuMdlf ijhf rUp bxn lwg ipaf sI. lyikn bsqIvfdIaF dIaF pfVU nIqIaF aqy kFgrsI qy musilm lIgI afgUaF dIaF qMg qy inwjI socF/iewCfvF ny ‘‘BfrqIaqf’’ dy AuWBrdy ibMb nUM lIro-lIr kr idwqf. Drm dy aDfr `qy ‘‘do kOmF’’ dI gLYr-ivigafnk Dfrnf nUM mfnqf dy ky BfrqI jnqf ivc vMzIaF pf idwqIaF. Aus vyly dI kimAUinst lihr ny vI ies Dfrnf nUM pRvfn kr ky afpxI nfkfblIaq df sbUq pysL kIqf.
Bfrq-pfik vMz agFhvDU qy jmhUrI sLkqIaF dI iek asihxXog hfr sI. Drm dy afDfr `qy kOmF dI vMz dy pYNqVy qoN iswKF nUM vI vwKry rfj dI pysLksL hoeI dwsI jFdI hY. lyikn ieh drusq gwl nhIN sI, ikAuNik iksy ielfky ivc vI iswK BfrU igxqI ivc nhIN sn. smyN dI iswK lIzrisLp vI iesdy hwk ivc nhIN sI. lyikn ieh swc hY, ik AudoN dy iswK afgUaF ny Bfrq dI vMz nUM rokx aqy dbfE pfAux dy pYNqVy qoN kdy vwKry iswK rfj dI aqy kdy pfiksqfn nfl jfx dIaF pYNqrybfjLIaF jLrUr KyzIaF sn. aMq ivc kFgrsI afgUaF vloN iswKF nUM Bfrq ivc snmfnXog QF dyx dy vfady nfl aqy Aus vyly dI iswK lIzrisLp dI dUraMdysLI sdkf, iswKF ny vwKry rfj dI bjfey Bfrq ivc hI rihx nUM qrjIh idwqI. iswK lIzrisLp df ieh iek cMgf PYslf sI. pRMqU Drm nUM kOm dy afDfr vjoN iek vfr mfnqf dy dyx nfl, iek aijhI ipCfKVI ivcfrDfrf dy bIa bIj idwqy gey sn jo awj qwk vI vfr vfr AuWgdy, vDdy, PYldy aqy jvfn huMdy af rhy hn. ieh iek vwKrf svfl hY ik ies ipCFhiKwcU sMklp nUM jmhUrI qy Drm inrpwK sLkqIaF vloN hfr dyx nfl aqy keI vfr BfrqI hfkm jmfqF vwloN zMzy dy jLor nfl dbf idwqf jFdf irhf hY. Pyr vI, iswK jnqf ivc aijhy qwq smyN smyN `qy AuWTdy rihMdy hn, jo ies gLYr-ivigafnk kOmI sMklp nfl icMbVy hoey hn aqy iswKF nUM iek kOm dy qOr `qy iswD krn leI ltfpING ho rhy hn.
afKr ieh ‘kOm’ iks sLYa df nfm hY. ieh sMklp ikvyN AuWBiraf aqy kOm ikvyN hoNd ivc afAuNdI hY? ies df jvfb sfnUM smfj dy ieiqhfs ivcoN lwBxf pvygf. kOm iek burjLUaf sMklp hY, jo jgIrU smfj dy ivnfsL aqy snaqI srmfeydfrI smfj dy ivkfs ivcoN pYdf hoieaf hY. dunIaF ivc sB qoN pihlF XUrp ivc kOmI lihrF AuWTIaF, ikAuNik pMdrvIN, solvIN sdI ivc XUrpI smfj pUMjIvfdI jMmx pIVF hMZf irhf sI. nvIN AuWBr rhI snaqI srmfeydfrI ny sfmMqsLfhF nfl afhZf lfieaf hoieaf sI. srmfeydfrI dy ivkfs leI jgIrdfrI df tuwtxf/hfrnf lfjLmI sLrq hY, ies leI kOmI lihr df muwK Durf jgIrdfrI ivroDI sI. burjUafjLI dI agvfeI hyTF cwlIaF lihrF dI ijwq vjoN XUrp ivc anykF kOmI irafsqF hoNd ivc afeIaF. ies dOr qk burjUafjLI iek agFhvDU smfjk sLkqI sI. Pyr iek aijhf dOr afieaf jdoN pUMjIvfd afriQk KuwlHy mukfbly ivcoN inkl ky ajfrydfrf pUMjIvfd XfnI sfmrfj ivc qbdIl ho igaf. ieh pUMjIvfd jo agFhvDU irhf sI, hux dUujy dysLF/kOmF nUM luwtx, gLulfm bxfAux vwl ho quiraf. iswty vjoN anykF bsqIaF hoNd ivc afeIaF. iehnF bsqIaF ivc ikho ijhy pUMjIvfd dI AusfrI hoeI aqy kOmI mukqI lihrF ny ikho ijhI sLkl aKiqafr kIqI, ies nUM BfrqI pRsMg ivc sOiKaF hI smiJaf jf skdf hY. ies vwl QoVHf bfad ivc muVFgy. pihlF kOm dI pRIBfsLf df inKyVf kr leIey.
kOm dI pRBfsLf bhuq sfry ivdvfnF ny vwKo vwK ZMg nfl kIqI hY. ies dI sB qoN stIk pRIBfsLf josP stfiln vloN kIqI mMnI jFdI hY. Aus anusfr ‘‘kOm iksy insLcq ielfky ivc ieiqhfsk qOr `qy hoNd ivc afieaf, iek jLubfn bolx vflf nslI smUh hY, ijs df afpxf afriQk pRbMD aqy Aus AuWpr Ausiraf siBafcfr huMdf hY.’’ ies pRIBfsLf ivcoN pMj qwq AuWBrdy hn—lokF df nslI smUh, sFJI jLubfn, ielfkf, siBafcfr aqy arQcfrf. ajIb gwl ieh hY ik kOm dI GfVq ivc Drm df ikqy vI ijLkr nhIN, ikAuNik Drm df ies ivc rol hI nhIN mMinaf igaf. kfrn sLfied ieh hY ik iksy kOmI smfj ivc Drm iksy vyly vI pYdf ho skdf hY jF iksy hflq ivc lupq ho skdf hY. imsfl vjoN pMdrvIN sdI qk iswK Drm (lihr) dI koeI hoNd nhIN sI, pRMqU ijs pMjfbI smfj (kOm) ivc ieh pnipaf, ieh pihlF qoN hI mOjUd sI. iesy qrHF Bfrq ivc eIsfeI Drm dI afmd vI moty qOr `qy XUrpI bsqIvfdIaF dy afAux nfl hoeI, jdoN ik ies nUM apxfAux vfly vwK vwK kOmIaqF dy lok sdIaF qoN Bfrq ivc vsdy af rhy sn. iesy qrHF iksy vyly df moZI buwD Drm smF pY ky, Bfrq dy vwzy BfgF ivcoN lgBg alop ho ky rih igaf hY.
Bfrq ivc do drjn dy krIb kOmIaqF hn, ijnHF dI BfrI igxqI ihMdU Drm nUM mMndI hY pRMqU iek hI Drm nUM mMnx dy bfvjUd vI AuhnF dI vsoN/jnqf ‘‘ihMdU kOm’’ nhIN bx jFdI. sFJy Drm dy huMidaF vI Auh bMgflI, milaflI, qfiml, qYlgU, pMjfbI afid kOmIaqF dy aMg hn. iek kOmIaq dy lokF nUM joVn leI Drm koeI BUimkf nhIN inBfAuNdf. jy aijhf huMdf qF eIsfeI Drm nUM mMnx vfly anykF hI alwg alwg dysL nf huMdy. AuhnF ivc vsx vfly lok afpxy afp nUM brqfnvI, PrFsIsI, spynI, purqgflI, rUsI, jrmn, amrIkn afid kihx dI bjfey ‘‘eIsfeI kOm’’ kihMdy. pRMqU aijhf nhIN huMdf. do kOmF dy isDFq dy aDfr `qy vwK hoey pfiksqfn ivc vI ‘‘muslmfn kOm’’ nF dI koeI cIjL nhIN imldI, jy aijhf huMdf qF bMgflI kOm dy muslmfnF nUM bMglf dysL bxfAux dI koeI loV hI nhIN sI. mOjUdf pfiksqfn aMdr hI ies vyly muwK cfr kOmF hn-pMjfbI, isMDI, blocI aqy pTfx hn ijnHF dIaF kOmI mMgF/msilaF dy aDfr AuWpr afpo ivc iqwKIaF ivroDqfeIaF hn. jy Drm AuhnF nUM afps ivc joVx vflI kVI huMdI qF aijhf kdficq nhIN vfprnf sI.
iswKF ivc vI iehI vrqfrf idKfeI idMdf hY. iswK gurU ijwQy vI gey, AuWQy iswKI df PYlfE hoieaf, BfvyN ik pMjfb dy mukfbly ivc ieh bhuq hI Gwt hY. iswK Drm nUM mMnx vfly lokF ivc pMjfbI, mrfTy, ibhfrI, bMgflI aqy asfmI afid imldy hn. iek sFJy Drm nUM mMnx dy bfvjUd Auh vwK vwK kOmIaqF dy Bfg hn. pMjfbI kOmIaq nUM Cwzky bfkI kOmIaqF dy iswK nf qF pMjfbI bol skdy hn aqy nf pVH skdy hn. ieQoN qwk ik gurmuKI ilpI ivc hox kr ky Auh sRI gurU gRMQ sfihb nUM vI pVH nhIN skdy jdoN ik AuhnF df iswKI ivc aQfh ivsLvfs hY. ieh gwl mYN asfmI aqy bMgflI mUl dy iswKF nfl hoeI inwjI gwlbfq dy aDfr AuWqy ilK irhf hF. QoVHy hI sflF ivc XogI hrBjn isMG vloN isMG sjfey amrIkI iswKF nUM Blf ‘‘iswK kOm’’ ivc ikvyN sLfml kIqf jfvygf? Auh qF hr hflq ivc amrIkI kOm df hI aMg rihxy hn.
pMjfb ivc vsdy iswK vI pMjfbI kOmIaq df AuvyN hI aMg hn ijvyN ihMdU pMjfbI jF muslmfn pMjfbI. iehnF sBnF df jLubfn, sfihq, siBafcfr, ielfkf, nsl, ieiqhfs aqy afriQkqf sFJI hY. iehnF dy gIq, igwDy, BMgVy, mOqF `qy pYx vfly vYx, smfijk vrqoN ivhfr, rsmo-irvfjL, myly iqEhfr afid sB sFJy hn. ieh ihMdU ho skdy hn, iswK ho skdy hn, muslmfn ho skdy hn. pRMqU ‘‘ihMdU kOm’’, ‘‘iswK kOm’’, qy ‘‘muslmfn kOm’’ nhIN ho skdy. ieh pMjfbI hn aqy pMjfbI kOmIaq df hI aMg rihxgy.
kOm dI ivigafnk pRIBfsLf hox dy bfvjUd iswK iPrkfpRsq afgU aqy aKOqI iswK buwDIjIvI, Drm nUM aDfr bxfky ‘‘iswK kOm’’ dy ipCfKVI ivcfr nUM pRcfrn aqy sQfpq krn ivc ruwJy hoey hn. ies aDfr `qy kdy ‘iswK homlYNz’, kdy iswK bhulqf vfly pMjfbI sUby (pMjfbI sUby dI mMg iek iblkul jmhUrI mMg sI pRMqU iswK lIzrisLp ny ijs ZMg qrIky nfl ies mMg nUM AuBfiraf aqy sMGrsL kIqf, Auh asloN hI iswK iPrkU pYNqVf sI) aqy kdy Kfilsqfn dI mMg kIqI jFdI hY, Aus dy ipwCy ‘‘iswK kOm’’ dI Dfrnf hI kMm krdI hY. 1973 df afnMdpur df mqf aqy 1994 df aMimRqsr aYlfnnfmf, dovyN hI iek rUh, iek dyh hn, Prk isrPL sLbdF dy hyrPyr df hY. ijvyN ik pihlF ivcfiraf igaf hY ik Drm df kOm dy ivcfr nfl dUr df vI nfqf nhIN hY, ies leI Drm nUM kOm df aDfr bxfAux vfly hr ipCfKVI kdm df jLordfr ivroD krnf pYxf hY.
hux ipwCy Cwzy nukqy ik BfrqI smfj `c kOmIaqF dI kI siQqI hY aqy kOmIaq Gol iks idsLf vwl ivkfs kr rhy/krny cfhIdy hn, vwl muVdy hF. sLurU `c asIN ivcfiraf sI ik kOmI mukqI lihrF ivc burjUafjLI dI BUimkf bVI agFhvDU sI. pRMqU sfmrfjI ajfrydfrI dy ies dOr ivc ieh afpxI ienklfbI BUimkf guaf cuwkI hY. KLfs krky ijhVy dysL sfmrfjI mulkF dy gLulfm rhy hn, AuWQoN dI pUMjIpqI jmfq kOmI svfl nUM vfjb ZMg nfl hwl krn dy asmrwQ hY. Bfrq vI iek aijhf hI dysL hY. brqfnvI sfmrfj ny afpxI CqrCfieaf hyT jo snaqI pUMjIvfd dI AusfrI kIqI sI, Auh mihjL dlfl pUMjIvfd sI aqy aijhf pUMjIvfd bsqIvfdI pUMjIvfd dI hI iek lgr hY. ieh kOmI afjLfdI dI QF `qy sfmrfj dI qfbydfrI nUM pihl idMdf hY. sfmrfj dI aDIngI aqy sfmMqsLfhI nfl gFZsFZ lfjLmI qOr `qy ies nUM afpxy hI dysL aMdr kOmIaq nUM dbfAux, isr-nrV krky rwKx aqy AuhnF dy afjLfd ivkfs nUM bMnH mfrn dy kdm cuwkx leI mjbUr kr idMdI hY.
Bfrq ivc vsdIaF vwK vwK kOmIaqF dy lokF ny kOmI mukqI dI lihr ivc afpxf Xogdfn pfieaf sI. afjLfdI dI ies lVfeI dOrfn gFDI, nihrU dI agvfeI vflI kFgrs ny iehnF kOmIaqF nUM Brosf idvfieaf sI ik afjLfd Bfrq ivc sfrIaF nUM hI svY-afjLfdI qy brfbr ivkfs dy mOky pRdfn kIqy jfxgy, pRMqU ijAuN hI brqfnvI sfmrfj prdy qoN Auhly hoieaf qF kFgrsI lIzrisLp afpxy aslI rMg ivc af geI. bysLwk kOmFqrI qOr `qy sMXukq rfsLtr sMG vwloN pRvfnq ‘kOmF nUM afqm inrxy smyq vwK hox dy hwk’’ dy isDFq nUM Epry qOr `qy mMnidaF Bfrq ivc ‘‘PYWzrl pRbMD’’ dI ivvsQf kIqI geI hY, lyikn qwq rUp ivc Bfrq ivc kyNdrIikRq swqfvfdI ivvsQf nUM hI mjLbUq kIqf igaf hY. kOmF df afqm inrxf, smyq vwK hox dy, iek jmhUrI aiDkfr hY, ijs nUM asUlI qOr `qy pRvfn krnf cfhIdf hY. ies ipwCy jo Bfvnf kMm krdI hY, Auh kOmF nUM vwK hox leI AuksfAuxf nhIN hY, blik vwK vwK kOmF ivckfr hkIkI eykqf nUM mjLbUq krnf hY. ieQoN qwk ik smfj dI sB qoN CotI iekfeI pirvfr ivc vI pqI-pqnI nUM qlfk df hwk idqf jFdf hY. ies df mqlb pirvfr nUM KyrUM KyrMU krnf nhIN huMdf, sgoN jbrI isr-nrV nUM rok ky pqI pqnI ivckfr irsLiqaF nUM afpsI ivsLvfsL dy aDfr `qy pwky krnf hY. iehI gwl kOmF ivckfrly ielhfk jF ‘qlfk’ AuWpr lfgU hMuMdI hY.
ieh zfZy aPsos dI gwl hY ik BfrqI hfkm jmfqF ny ies sMklp nUM mMnx qoN mUMh Pyr rwwiKaf hY. vwK-vwK kOmIaqF dy lokF ivckfr vMzIaF pf ky, pfV ky, AuhnF nUM brfbr ivkfs dy mOky pRdfn nf krky kOmIaqF ivc bygfngI dI Bfvnf pYdf kIqI hoeI hY. prfeypx dI ieh Bfvnf ies vyly nfigaF, ksLmIrIaF aqy afsfmIaF ivc pRcMz rUp Dfrn kr rhI hY. ieh kOmIaqF hux spsLt qOr `qy vwKry hox dI mMg kr rhIaF hn. jy ieh nObq afeI hY qF spsLt qOr `qy iehdy leI BfrqI hfkm jmfqF KLfs krky iehnF dI mohrI numfieMdf kFgrs pfrtI gunfhgfr hY.
moty qOr `qy Bfrq ivc kOmI svfl dI rUp ryKf ies qrHF bxdI hY. pihlI vMngI AuhnF kOmIaqF dI hY jo ivkfs kr cuwkIaF hn, jo brqfnvI sfmrfj vyly qoN BfrqI afrQk iekfeI df aMg rhIaF hn. iehnF dIaF BfsLfvF nUM sMivDfnk mfnqf iml cuwkI hY. pRMqU iek Kfs pVfa `qy jf ky iehnF df afrQk smfijk ivkfs ruk igaf hY. dUjI kMnI `qy vsIaF kOmIaqF hn, jo kdy vI bsqIvfdI Bfrq df aMg nhIN rhIaF pRMqU ijnHF df 1947 jF bfad ivc jbrI ielhfk kIqf igaf hY ijvyN ik ksLmIrI aqy nfgf kOmIaq. qIjI vMngI AuhnF kOmIaqF dI hY jo hfly ivkfs kr rhIaF hn. AuhnF ny kOmI pihcfx hfsl krnI hY. ieh hn JfrKMzI, AuqrfKMzI, budylKMzI aqy CqIsgVHI afid. kOmIaqF dIaF iehnF iqMnF vMngIaF dy afpo afpxy ivsLysL mMgF msly hn aqy iehnF leI vwKo vwKry hwlF dI loV hY. hux asIN iehnF vwK vwK kOmIaqF, KLfs krky jo sMGrsL dy rfh pY cuwkIaF hn, bfry crcf krFgy. smfj dy mOjUdf pVfa `qy iehnF dIaF mMgF kI hn, AuhnF df hwl kI hovy, nUM smfijk-ieiqhfsk hkIkqF dI rOsLnI ivc prKx dI loV hY. ieh crcf krn qoN pihlF kOmI svfl dIaF kuJ buinafdI gwlF bfry ivcfr sFJy krnf vI jLrUrI jfpdf hY.
muwK qOr `qy kOmI mukqI df sMklp AuhnF dysLF ivc iqwKy rUp ivc AuBiraf sI ijQy jfbr aqy lqfVIaF kOmF ivckfr vMzIaF spsLt idKfeI idMdIaF sn. iehnF dysLF ivc iek BfrU kOm huMdI sI jo bfkIaF nUM dbfAuNdI sI aqy AuhnF dy ivkfs nUM bMnH mfrdI sI. jfrsLfhI rUs aqy afierlYNz ies dI AuGVvIN imsfl hY. KLfs krky rUs qF ‘‘kOmF dy jylHKLfny’’ vjoN msLhUr sI. Bfrq ivc ieh siQqI nhIN hY. ieQy aijhI koeI vI BfrU kOm nhIN hY jo dUujIaF nUM kOmI Bfvnf ivcoN dbf rhI hovy. BfrqI rfj pRbMD `qy kfbjL hfkm jmfqF ivc lgBg sfrIaF hI kOmIaqF dy lok sLfml hn. KLfs krky dlfl vwzI srmfeydfrI df qkVf ihwsf pMjfbIaF, pfrsIaF, isMDIaF, gujrfqIaF aqy qfiml kOmIaqF ivcoN afAuNdf hY. ‘ihMdU, ihMdI, ihMdusqfn’ df nfarf lfAux vfly vI sfry ihMdI bYlt ivcoN nhIN hn. BfvyN ik vot isafsq dIaF igxqIaF imxqIaF krky ihMdI bYlt df isafsq ivc coKf bolbflf hY, pRMqU ihMdI bYlt qF Kud ajy qwk iek kOmIaq dy qOr `qy nhIN AuWBr skI. Aultf ieh bYlt smfijk, afrQk aqy siBafcfrk pwKoN bfkI ivksq kOmIaqF nfloN kfPI ipwCy hY.
ies qrHF Bfrq ivc iek iekwlI jfbr kOm dI axhoNd sdkf Bfrq ivc kOmI svfl dI invyklI ivsLysLqf hY jo kOmI jbr dy sMsfr ieiqhfs nfloN vwKrI hY. ikhf jfvy qF Bfrq ivc vwK vwK kOmIaqF ivcoN bxIaF hfkm jmfqF df smUhk gTjoV hI kOmI jbr, kOmF dy afjLfd ivkfs nf hox leI ijLMmyvfr hY. iesy krky hI ieQy kOmI jbr mukfblqn Gwt hY aqy Bfrq ivc kOmIaqF dI lihr dOrfn iek do imsflF nUM Cwz ky vwKry, afqm inrxy df hwk mMgx dI bjfey, vDyry KyqrI KudmuKqfrI dI mMg qwdI nfl AuWTdI hY. ies df iek kfrn Kud dfbU kOmIaqF aMdr nIm srmfeydfrI aqy KyqrI burjUaf jmfq df AuBfr aqy pwky pYrIN hoxf hY.
Bfrq ivc kOmI svfl dI iek hor ivsLysLqf hY ik Drm dy svfl df kOmI svfl ivc rlLgwz ho jfxf. ieh vrqfrf EdoN hor vI jLordfr AuWBrdf hY jdoN dfbU kOmIaq nfl dI nfl Gwt igxqI Drm nfl vI sbMD rwKdI hovy jF aijhI kOmIaq df iek ihwsf Dfrimk Gwt igxqI hovy ijvyN ik pMjfbI, ksLmIrI, nfgy imjLo aqy JfrKMzI kbfielI. aijhI hflq ivc kOmI lihr df kurfhy pY jfxf suBfivk huMdf hY. Drm nUM kOmI svfl nfl rlLgwz kr dyx nfl lihr gLYr-jmhUrI sLklF Dfrn kr lYNdI hY. ieh mUlvfd, jnUMnIpx aqy iPrkfpRsqI nUM pflx df sMd ho inbVdI hY. ies dy nfl iek hI kOmIaq dy lokF ivc Puwt qF pYNdI hI hY blik ieh Puwt afrQk qOr `qy luwty-lqfVy lokF ivc vI psr jFdI hY. iswty vjoN kOmIaqF dy sMGrsL dy nfl jmfqI Gol nUM vI swt pYNdI hY. hfkm jmfqF leI afpxIaF lok ivroDI nIqIaF nUM DVwly nfl lfgU krn df sunihrI mOkf iml jFdf hY. pMjfb ies dI iek bdiksmq imsfl rhI hY, jIhdy leI ‘‘iswK kOm’’ dy isDFq dy ZMzorcI vI ijLMmyvfr hn.
ieQy iek hor gwl vI not krn vflI hY ik XUrp vFg Bfrq ivc kOmIaqF df ivkfs sfmMqsLfhI ivroDI, pMUjIvfdI krFqI ivcoN nhIN hoieaf. brqfnvI sfmrfj ny dlfl pUMjIvfdI jmfq nUM pfl pos ky iek qrHF afjLfd pUMjIvfdI ivkfs nUM rok ky rwiKaf ijs dy nfl hI kOmIaqF dy ivkfs ivc vI rukfvt peI aqy sLkl ivgfV vI sfhmxy afey. ies cIjL df asr ajokI kOmIaqF dI lihr ivc vI sfP idKfeI idMdf hY. iek hor aihm gwl hY ik jo mOjUdf BfrqI rfjkI ZFcf hY, ieh sfnUM bsqIvfdI ivrfsq ivcoN ijAuN df iqAuN imilaf hY. nOkrsLfhI, PLOj, nIm PLOjI sLkqIaF aqy inaFpfilkf bsqIvfdI dOr dI dyx hn. ikhf jfvy, ajokI BfrqI styt iek qrHF bsqIvfdI sfmrfjI styt dI hI lgfqfrqf hY. jdoN qwk ies nUM swcImuwcIN dI PYzrl styt ivc nhIN bdilaf jFdf aqy sBnF kOmIaqF leI brfbr ivkfs dy mOky pRdfn nhIN kIqy jFdy AudoN qwk kOmI svfl nUM hwl nhIN kIqf jf skdf.
hux qwk sLFqmeI rhI ksLmIrI kOmIaq ny Bfrq qoN vwK hox dI mMg rwK idwqI hY aqy sMGrsL cwl irhf hY. ieQoN qwk afeI nObq leI BfrqI hfkm ijLMmyvfr hn. ksLmIr ieiqhfsk qy rfjsI qOr `qy Bfrq nfloN vwKrf vjUd rwK irhf hY. 1947 dI swqf bdlI vyly ksLmIr dI afjLfd hoNd sI. pRMqU akqUbr 1947 ivc pTfx DfVvIaF vwloN kIqy hmly qoN Gbrf ky aqy nihrU srkfr dy dbfE mUhry JukidaF rfjf hrI isMG ny ksLmIrI kOm df Bfrq nfl ielhfk krvf idwqf, lyikn Pyr vI ieh sLrq rwKI geI sI ik ies ielhfk dI pRvfngI ksLmIrI lokF dy jnmwq sMgRih rfhIN leI jfvygI. BfrqI hfkmF ny iek jF dUjy bhfny ies mMg nUM mMnx qoN ienkfr kIqf hY. AuhnF dI muwK dlIl hY ik jdoN iek vfr rlLyvF ho igaf qF hux muV ivcfr nhIN ho skdI.
dUjy bMnHy, aijhy hI kys ivc jdoN jUnfgVH dy nvfb ny pfiksqfn nfl ielhfk krn dI koisLsL kIqI qF BfrqI hfkmF ny ies gwloN pRvfngI dyx qoN nFh kr idwqI ik aijhf irafsq dI prjf dI pRvfngI nfl hoxf cfhIdf hY. ieh srIhx doglfpx sI. Pyr vI ielhfk dy ievjL vjoN jo ksLmIr nUM Dfrf 370 rfhIN aMdrUnI KudmuKqfrI idwqI geI sI, Auh vI hOlI hOlI Koh leI geI hY. ies vyly ksLmIr df vwKrf ruqbf vfsqv ivc Kqm ho ky rih igaf hY. ksLmIrI kOmIaq nfl hoeIaF dgybfjLIaf dy ros vjoN jy Auh vwKry afjLfd ksLmIr dI mMg kr rhy hn qF ieh koeI axhoxI gwl nhIN hY. ksLmIr leI qurMq-pYry ZukvyN jmhUrI qy rfjnIqk kdmF dI loV hY.
nfgf iek vwKrI aqy Bfrq qoN ieiqhfsk qOr `qy alwg kOm sI. BfvyN nfigaF nUM brqfnvI sfmrfj vloN POrI qOr `qy kMtrol ivc rwiKaf jFdf sI Pyr vI iehnF dI vwKrI hoNd sI. sMqflI ivc gFDI-nihrU vwloN kIqy vfaidaF nfl nfigaF df iek ihwsf Buclf ilaf igaf aqy nfgflYNz nUM Bfrq ivc sLfml kr ilaf igaf. Pyr vI rlLyvyN dy idnF qoN lY ky nfigaF df vwzf ihwsf afjLfd hox leI qVp irhf hY aqy AuhnF dI afjLfdI dI qFG nUM ajy qwk vI PLOjI bUtF nfl mDoilaf jf irhf hY. ieh nfgf kOmIaq df Dwky nfl kIqf isr-nrV sI. nfigaF nUM BfrqI ‘‘muwK Dfrf’’ ivc ilaFdf jf skdf sI, pRMqU iksy ny gMBIrqf nfl iDafn nhIN idwqf. iehI gwl imjLoaF aqy mnIpurIaF `qy vI lfgUu huMdI hY.
asfm brqfnvI rfj qoN lY ky Bfrq df aMg irhf hY aqy hornF sUibaF nfl vI ies dI mhwqvpUurn sFJ hY. pRMqU asfmI kOmIaq ivc Bfrq ivruwD ros PYilaf hoieaf hY. ies df kfrn asfm dy kudrqI vsIilaF dI byikrk luwt krnf aqy moVvyN rUp ivc Aus dy ivkfs vwl iDafn nf dyxf hY. pRMqU asfmIaF vloN afjLfd rfj dI mMg hflqF nfl myl nhIN KFdI. isafsI smwisaf df hwl KudmuKqfrI jF rfjF nUM vDyry afrQk qy rfjnIqk aiDkfr dyx nfl inkl skdf hY. JfrKMzI iek kOmI pihcfx bxfAux vwl vD irhf kbfielI BfeIcfrf hY. kudrqI vsIilaF nfl mflfmfl ies iKwqy ivc bhuq sfry kbIly vsdy hn. iehnF nUM aglyry smfijk ivkfs dI aiqaMq loV hY. ies leI JfrKMzI kOmIaq nUM mfnqf dy ky vwKry JfrKMz sUby dI sQfpnf iek POrI jLrUrq hY. iesy qrHF bMudylKMz, AuqrfKMz aqy CqIsgVH dy kbfielI lokF/AuWBr rhIaF kOmIaqF leI vwKry sUibaF dI mMg mMn ky hI AuhnF aMdrlI bycYnI nUM dUr kIqf jf skdf hY. iesy qrHF qirpurI kOmIaq df vI mslf hY. bMgflI mUl dy lokF dI qirpurf `c GuspYT aqy qirpurIaF df Gwt igxqI ivc rih jfxf AuhnF dI hoNd dy imt jfx dy qOKly ivc vt igaf hY. smuwcy qOr `qy qirpurI kOmIaq dI hflq pCVI hoeI hY. Auh afrQk vsIilaF qoN ivrvI kr idwqI geI hY. ies leI qirpurf msly df hwl sQfnk lokF leI ivsLysL rfjnIqk hwk pRdfn krnf aqy AuhnF dy pCVypx nUM dUr krnf hY.
afE hux pMjfb dy iswKF dI gwl krIey. pMjfbI kOmIaq aMdr do msly hn. iek pMjfbI kOmIaq dy aglyry ivkfs df, iehdy ivruwD kIqy jFdy ivqkiraF df. dUjf iswK Dfrimk Gt igxqI dy mMgF msilaF df. iehnF leI do vwK vwK hwlF dI loV hY. sLUrU ivc hI ieh sfPL kr lYxf cfhIdf hY ik pMjfbI kOmIaq vloN Bfrq nfloN vwKry hox dI mMg pMjfbIaF dI mMg nhIN hY qy nf hI pMjfbI kOmIaq dy BfrU ihwsy iswKF dI. ieh gwl iswK kOm dI duhfeI dyx vfly akflIaF nUM vI pqf hY. pMjfbI kOmIaq dI asl mMg iek swcImuwcIN dy PYWzrl Bfrq dI hY, sUibaF/kOmIaqF dI KudmuKqfrI dI hY. ieh mMg hwkI vI hY, jmhUrI vI.
BfvyN ik pMjfbI iek sB qoN vwD ivksq kOmIaq hY qy iehnF dI pRqI jIa afmdn vI hornF nfloN ijLafdf hY. pMjfbIaF dI kyNdrI irafsq dy isafsI afrQk kl-purijLaF `qy vI brfbr dI puwgq hY. Pyr vI pMjfb df afrQk ivkfs nhIN kIqf igaf. KyqI pYdfvfr KVoq df isLkfr hY. vwzIaF aqy drimafnIaF snaqF dI kmI hY, pMjfb nUM aYgro ieMzstrI cfhIdI hY. pMjfb nfl rfjnIqk DwkysLfhIaF hoeIaF hn. pMjfbI sUby dI hwkI mMg nUM pihlF jbr nfl dbfieaf igaf. jykr ieh mMg mMnI geI qF bhuq sfry pMjfbI boldy ielfky bfhr rwK idwqy gey. pMjfbI BfsLf dy ivkfs vwl, ies nUM rfj BfsLf vjoN vfsqv ivc lfgU krn vwl iDafn nhIN idwqf igaf. pMjfb aMdr lokF dIaF cuxIaF srkfrF, Kfs krky akflI srkfrF nUM ibnF vjfh qoV idwqf jFdf irhf. sB qoN vwzI gwl pMjfb dI rfjDfnI cMzIgVH nUM ajy qwk vI pMjfb dy hvfly nhIN kIqf igaf. pMjfb dy dirafeI pfxIaF dI inaFeIN vMz nhIN kIqI geI, px-ibjlI qy hYWz-vrksF df kMtrol nhIN idwqf igaf. pMjfbI BfsLf nUM hirafxf, ihmfcl aqy idwlI ivc dUjI BfsLf vjoN mfnqf dyx qoN ienkfr kIqf igaf hY. iehnF sfrIaF jmhUrI mMgF dy pUry hox nfl hI pMjfbI kOmIaq nfl kIqy ivqkiraF nUM Kqm kIqf jf skdf hY. gwl kI pMjfb nUM KudmuKqfrI dyxf hI pMjfb msly df inwgr aqy sdIvI hwl hY.
ijQoN qwk iswK Dfrimk Gwt igxqI dy msilaF dI gwl hY ies dy do pihlU hn, iek jmhUrI qy dUsrf iPrkU-mUlvfdI. srb Bfrq gurduafrf aYkt bxfAux dI mMg aqy sfry iswK Dfrimk asQfnF nUM iswKF dI iek cuxI hoeI qy srv-pRvfnq sMsQf dy kMtrol ivc lY ky afAuxf iek jmhUrI mMg hY. ies nUM hr hflq ivc mMn lYxf cfhIdf hY. ‘‘iswK iek kOm’’ aqy ‘‘iswKF dy bolbfly vfly iKwqy’’ dI mMg iek iPrkU-mUlvfdI mMg hY. aijhI Aujwz qy vfhXfq mMg df gwz ky ivroD krnf pYxf hY. ‘‘iswK iek kOm’’ df isDFq pMjfbI kOmIaq dIaF jVHF ivc qyl dyx dy brfbr hY, pMjfbI smfj nUM KyrUM KyrUM krnf hY. ipCly bfrF sflF df sMqfp, KLUn Krfbf, gurDfmF dI inrfdrI, mfsUmF dy kql iesy mMg df nqIjf hn. ieh iPrkU mUlvfdI mMg BfrqI jfbr rfj msLInrI leI cfry df kMm krdI hY. styt dy dMdy iqwKy krn ivc sfx df rol inBfAuNdI hY.
iswKF dIaF kuJ hor vfhXfq mMgF hn ijvyN sRI aMimRqsr sfihb nUM pivwqr sLihr df drjf dyxf, bIVIaF isgrtF AuWpr pfbMdI lgfAuxf. pRMqU ieh mMgF vI EdoN vfjb bx jFdIaF hn, jdoN hrdvfr, kfsLI qy vfrfnsI nUM pivwqr sLihr krfr dy idwqf jFdf hY. hrdvfr ivc mIt-mfs-mwCI dy vpfr `qy pfbMdI lgf idwqI jFdI hY. ieh BfrqI hfkm jmfqF vloN ihMdU Drm nUM axaYlfnI mfnqf, srpRsqI dyxf hY. iesnUM srkfrI Drm vFg bxf dyxf hY. sYkUlr bMidaF nUM kyNdrI srkfr dIaF iehnF iPrkfpRsq kfrvfeIaF dI gwz ky inKyDI krnI cfhIdI hY. pMjfbI kOmIaq ivc vMzIaF pfAux leI ijwQy iswK iPrkfpRsq dosLI hn, AuQy ihMdU kOmI sLfvnvfdIaF ny vI Gwt nhIN gujLfrI. pMjfbI kOmIaq dy iek aMg ihMdU BfeIcfry nUM apxI mF bolI pMjfbI nfl dgLf kmfAux `qy mjLbUr kIqf igaf. pMjfbI sUby dI jmhUrI mMg nUM iswKF dI mMg bxf ky pMjfbIaq dI Bfvnf df pyt cfk kIqf igaf. ies sfry kfsy leI nihrU dI aKOqI sYkUlr aqy smfjvfdI srkfr vI iswDy-aswDy qOr `qy BfeIvfl sI. sMKyp ivc ikhf jfvy qF pMjfbI kOmIaq dy mMgF msilaF nUM AulJfAux, iehnF df vfjb hwl nf hox ivc hfkm jmfqF dIaF mohrI pfrtIaF kFgrs, jnsMG (hux Bfjpf) aqy akflI dl dosLI bxdIaF hn. iehnF ny ihMdU aqy iswK BfeIcfiraF ivc iPrkU ansrF nUM pfl ky pMjfbI kOmIaq ivc vMzIaF pfeIaF.
aMq ivc ieh muV duhrfAuxf bxdf hY ik Bfrq ivc kOmI svfl nUM ivigafnk jmhUrI ZMg nfl hwl kIqy ibnF, kOmIaqF dy igly-isLkvy dUr nhIN kIqy jf skdy, nf hI AuhnF df ieksfr brfbr ivkfs sMBv hY. nfl hI ieh spsLt ho jfxf cfhIdf hY ik kOmIaqF dy GolF nUM mOjUdf agvfeI dy rhIaF sLkqIaF afpxI ieiqhfsk kmjLorI aqy jmfqI ihwqF skdf ijwq qwk nhIN phuMcf skdIaF. isrP qy isrP sYkUlr ienklfbI aqy jmhUrI jQybMdIaF hI ies kfrj nUM nypry cfVH skdIaF hn. kOmIaqF dy Gol nUM buinafdI smfijk qbdIlI dy iek aMg vjoN lYxf pvygf, Pyr hI ies df msly df sQfeI aqy Tos hwl sMBv hY. pRMqU POrI qOr `qy kOmIaqF/rfjF nUM KudmuKqfrI dy ky aqy ivvsQf nUM hkIkI PYWzrl rUp dy ky hI ies idsLf vwl pihlf kdm puwitaf jf skdf hY.
(pMjfbI itRibAUn —3 julfeI aqy 10 julfeI 1994) |